Section 09खण्ड ०९about 7 min · no rushकरिब ७ मिनेट · हतार छैन

A gentle note before you read: symptom lists make almost everyone recognise themselves somewhere. That is a normal effect of reading, not a diagnosis. If something here stays on your mind, a conversation with a professional helps more than re-reading.पढ्नुअघि एउटा कोमल कुरा: लक्षण-सूची पढ्दा झन्डै सबैलाई कतै न कतै आफ्नै झल्को मिल्छ। त्यो पढाइको सामान्य असर हो, निदान होइन। कुनै कुरा मनमा अडिरह्यो भने फेरि-फेरि पढ्नुभन्दा पेसागत व्यक्तिसँगको कुराकानीले बढी सघाउँछ।

09

Trauma- and stressor-related disordersआघात र तनावजन्य विकारहरू

The DSM-5 chapter built around an external event: no traumatic or stressful event, no diagnosis. A CTEVT PSC curriculum topic (trauma, PFA, IASC).

बाहिरी घटनावरिपरि बनेको DSM-5 अध्याय: आघात वा तनावको घटना छैन भने निदान पनि छैन। सीटीईभीटी पाठ्यक्रमको विषय (आघात, पीएफए, आईएएससी)।

Post-Traumatic Stress Disorder (PTSD)आघातपछिको तनाव विकार (पीटीएसडी)

CTEVT PSC curriculumसीटीईभीटी पाठ्यक्रम309.81 · F43.10

After exposure to death, serious injury, or sexual violence: one month or more of intrusion, avoidance, negative mood, and hyperarousal.

मृत्यु, गम्भीर चोट वा यौन हिंसाको सामनापछि: एक महिना वा बढी घुसपैठ-सम्झना, पन्छाइ, नकारात्मक मनोदशा र अति-सतर्कता।

In plain words: After a terrible event, the mind keeps replaying it, avoids reminders, turns dark, and stays on high alert for more than a month.

सजिलो भाषामा: भयानक घटनापछि मनले त्यो दोहोर्‍याइरहन्छ, सम्झाउने कुरा पन्छाउँछ, अँध्यारो हुन्छ, र एक महिनाभन्दा बढी सतर्क रहिरहन्छ।

First, the reassurance: most people who live through a terrible event do not develop PTSD. Fear, poor sleep, jumpiness and replaying the event in the first weeks are the mind's normal response. PTSD is the name for when this does not settle after a month and takes over daily life.

पहिले ढुक्क पार्ने कुरा: भयानक घटना भोग्ने अधिकांश मानिसलाई पीटीएसडी हुँदैन। सुरुका हप्ताहरूमा डर, निद्रा बिग्रनु, झस्किनु र घटना मनमा दोहोरिनु मनको सामान्य प्रतिक्रिया हो। एक महिनापछि पनि यो नथामिएर दैनिक जीवन नै ढाक्न थाल्यो भने त्यसको नाम पीटीएसडी हो।

DSM-5 Criteria (adults)DSM-5 मापदण्ड (वयस्क)
  1. Exposure to actual or threatened death, serious injury, or sexual violence: directly · witnessing · learning it happened to a close one (violent/accidental) · repeated exposure to aversive details (first responders). Media exposure alone does not count unless work-related.
  2. ≥1 intrusion symptom (see cluster B below).
  3. ≥1 avoidance symptom (cluster C).
  4. ≥2 negative alterations in cognitions and mood (cluster D).
  5. ≥2 arousal and reactivity changes (cluster E).
  6. Duration of B–E more than 1 month.
  7. Clinically significant distress or impairment.
  8. Not attributable to a substance or medical condition.
  1. वास्तविक वा धम्कीपूर्ण मृत्यु, गम्भीर चोट वा यौन हिंसाको सामना: प्रत्यक्ष · आँखैले देखेर · नजिकको व्यक्तिमाथि (हिंसात्मक/दुर्घटना) भएको थाहा पाएर · पीडादायी विवरणसँग बारम्बार सम्पर्क (उद्धारकर्मी)। काम बाहेक, मिडिया मात्र हेर्दा गनिँदैन।
  2. कम्तीमा १ घुसपैठ लक्षण (तलको समूह B)।
  3. कम्तीमा १ पन्छाइ लक्षण (समूह C)।
  4. कम्तीमा २ सोच र मनोदशामा नकारात्मक परिवर्तन (समूह D)।
  5. कम्तीमा २ उत्तेजना-प्रतिक्रिया परिवर्तन (समूह E)।
  6. B–E को अवधि १ महिनाभन्दा बढी।
  7. उल्लेखनीय पीडा वा कार्य-बाधा।
  8. लागुपदार्थ वा शारीरिक रोगका कारण होइन।

B · IntrusionB · घुसपैठ

need कम्तीमा 1 of 5५ मध्ये कम्तीमा १
  • Intrusive memories
  • Trauma nightmares
  • Flashbacks
  • Distress at reminders
  • Physiological reactions to cues
  • घुसपैठ सम्झना
  • आघातका डरलाग्दा सपना
  • फ्ल्यासब्याक
  • सम्झाउने कुरामा पीडा
  • सङ्केतमा शारीरिक प्रतिक्रिया

C · AvoidanceC · पन्छाइ

need कम्तीमा 1 of 2२ मध्ये कम्तीमा १
  • Avoiding memories, thoughts, feelings
  • Avoiding external reminders (people, places, activities)
  • सम्झना, विचार, भावना पन्छाउने
  • बाहिरी सम्झाउने कुरा (मान्छे, ठाउँ, काम) पन्छाउने

D · Negative cognition & moodD · नकारात्मक सोच-मनोदशा

need कम्तीमा 2 of 7७ मध्ये कम्तीमा २
  • Can't recall key parts
  • Negative beliefs ("world is dangerous")
  • Distorted self/other blame
  • Persistent fear, anger, shame
  • Diminished interest
  • Detachment from others
  • Can't feel positive emotions
  • मुख्य अंश सम्झन नसक्ने
  • नकारात्मक विश्वास («संसार खतरनाक छ»)
  • आफू/अरूलाई गलत दोष
  • निरन्तर डर, रिस, लाज
  • रुचि घट्ने
  • अरूबाट टाढिएको महसुस
  • खुसी महसुस गर्नै नसक्ने

E · Arousal & reactivityE · उत्तेजना-प्रतिक्रिया

need कम्तीमा 2 of 6६ मध्ये कम्तीमा २
  • Irritability, anger outbursts
  • Reckless, self-destructive behaviour
  • Hypervigilance
  • Exaggerated startle
  • Poor concentration
  • Sleep disturbance
  • झर्को, रिसका विस्फोट
  • लापरबाह, आत्म-विनाशकारी व्यवहार
  • अति-सतर्कता
  • सानो आवाजमै झस्कने
  • ध्यान केन्द्रित नहुने
  • निद्रा बिग्रने

Specifiers: with dissociative symptoms (depersonalisation/derealisation) · with delayed expression (full criteria only after 6 months). Acute Stress Disorder (308.3/F43.0) is a closely related picture (9 or more of 14 symptoms) lasting 3 days to 1 month; Adjustment Disorder (F43.2x) is distress out of proportion to a non-traumatic stressor, within 3 months of it.

विशेष: विघटनात्मक लक्षणसहित · ढिलो देखिने (६ महिनापछि मात्र पूरा मापदण्ड)। तीव्र तनाव विकार (F43.0) नजिकको चित्र (१४ मध्ये कम्तीमा ९ लक्षण) ३ दिन–१ महिना; समायोजन विकार (F43.2x) गैर-आघात तनावपछि ३ महिनाभित्र, अनुपातभन्दा बढी पीडा।

Internationalअन्तर्राष्ट्रिय

First systematised after the Vietnam war ("shell shock", "war neurosis" before that); today the heaviest burdens are in conflict zones and among refugees and survivors of sexual violence. Most people exposed to trauma do not develop PTSD: resilience is the norm; risk rises with dose, proximity, and interpersonal violence.

भियतनाम युद्धपछि व्यवस्थित रूपमा चिनियो (त्यसअघि «सेल शक», «युद्ध-स्नायुरोग»); आज सबैभन्दा ठूलो भार द्वन्द्वग्रस्त क्षेत्र, शरणार्थी र यौन हिंसा पीडितमा छ। आघात भोग्ने अधिकांशलाई पीटीएसडी हुँदैन, लचकता नै सामान्य नियम हो; जोखिम मात्रा, निकटता र व्यक्ति-हिंसासँग बढ्छ।

Nepalनेपाल

Three national layers: the 1996–2006 conflict (disappearances, torture survivors), the 2015 earthquakes, and yearly floods and landslides; plus trafficking survivors and returned migrant workers. Post-earthquake research (e.g., TPO Nepal studies) found distress often expressed through the heart-mind: fear idioms like "man aatteko", "saato gaeko" (the spirit has fled). PFA's Look-Listen-Link, not debriefing, is the evidence-based first response; most acute reactions settle without a disorder label.

तीन राष्ट्रिय तह: २०५२–६३ को द्वन्द्व (बेपत्ता, यातना पीडित), २०७२ को भूकम्प, र वर्षेनि बाढी-पहिरो, साथै बेचबिखन पीडित र फर्केका प्रवासी श्रमिक। भूकम्पपछिका अध्ययन (जस्तै टीपीओ नेपाल) ले पीडा प्रायः मनका शब्दमा, «मन आत्तिएको», «सातो गएको», व्यक्त हुने देखाए। प्रमाणमा आधारित पहिलो सहायता पीएफए (हेर-सुन-जोड) हो, डिब्रिफिङ होइन; अधिकांश तत्काल प्रतिक्रिया विकार नबनी आफैं साम्य हुन्छन्।

HYPERAROUSAL: too much अति-उत्तेजना: धेरै भयो panic, rage, flashbacks, "jham-jham", heart racing, can't think प्यानिक, क्रोध, फ्ल्यासब्याक, झमझम, मुटु दौडने, सोच्नै नसकिने WINDOW OF TOLERANCE सहनशीलताको झ्याल feelings come and go; you can feel AND think; this is where counselling happens भावना आउँछन्-जान्छन्; महसुस र विचार सँगै सम्भव; परामर्श यहीँ हुन्छ HYPOAROUSAL: too little न्यून-उत्तेजना: अति कम numb, blank, far away, dissociation, "saato gayo", can't feel लाटो, शून्य, टाढा-टाढा, विघटन, «सातो गयो», केही महसुस नहुने traumanarrows it आघातलेसाँघुर्‍याउँछ safety &groundingwiden it सुरक्षा रग्राउन्डिङलेफराकिलो पार्छ The line is one person's day: notice it leaving the window and returning; the skill is the return रेखा एक व्यक्तिको दिन हो: झ्यालबाट निस्कँदा र फर्किंदा हेर्नुहोस्; सीप भनेको फर्किनु हो
The window of tolerance (Siegel). A survivor is not "overreacting"; their window has been narrowed. Grounding (5-4-3-2-1, feet on the floor, cold water on the face) does not solve the trauma; it brings the person back inside the window, where talking becomes possible.
सहनशीलताको झ्याल (सिगेल)। पीडित «बढी प्रतिक्रिया» गरिरहेका होइनन्; उनको झ्याल साँघुरिएको हो। ग्राउन्डिङ (५-४-३-२-१, भुइँमा खुट्टा, अनुहारमा चिसो पानी) ले आघात समाधान गर्दैन; व्यक्तिलाई झ्यालभित्र फर्काउँछ, जहाँ मात्र कुराकानी सम्भव हुन्छ।

Generational (intergenerational) traumaपुस्तान्तरणीय आघात

Beyond curriculumपाठ्यक्रमभन्दा बाहिर

Trauma's effects can pass from one generation to the next. The pain may not have started with you, but healing can start with you.

आघातको असर एक पुस्ताबाट अर्कोमा सर्न सक्छ। यो पीडा तपाईंबाट सुरु भएको नहुन सक्छ, तर यसको उपचार तपाईंबाट सुरु हुन सक्छ।

How it transmits, through five channels: (1) biology and the stress response: long stress changes the body's alarm systems, and those settings shape how children react; (2) learned behaviour: children absorb parents' anger, fear, love, and problem-solving styles; (3) silence and secrecy: hidden painful events still leak their emotional weight into the next generation; (4) relationship patterns: insecure attachment, emotional distance, and low trust repeat across generations; (5) survival behaviours: pleasing everyone, taking all responsibility, suppressing feelings. These once kept a family alive; later they become the problem itself.

कसरी सर्छ, पाँच बाटाबाट: (१) जीवविज्ञान र तनाव-प्रतिक्रिया: लामो तनावले शरीरको चेतावनी-प्रणाली फेरिदिन्छ, र त्यही सेटिङले बच्चाको प्रतिक्रिया आकार लिन्छ; (२) सिकेको व्यवहार: बालबालिकाले अभिभावकको रिस, डर, माया र समस्या समाधान गर्ने तरिका सोसेर लिन्छन्; (३) मौनता र गोपनीयता: लुकाइएका पीडादायी घटनाको भावनात्मक भार अर्को पुस्तामा पनि पर्छ; (४) सम्बन्ध-ढाँचा: असुरक्षित आसक्ति, भावनात्मक दुरी र विश्वासको कमी पुस्तौंसम्म दोहोरिन्छ; (५) बाँच्नका लागि विकसित व्यवहार: सबैलाई खुसी पार्ने, सबै जिम्मेवारी बोक्ने, भावना दबाउने। यी कुनै बेला परिवार बचाउने उपाय थिए; पछि तिनै समस्या बन्छन्।

Understanding is not blaming. The point is never to accuse the older generation; it is to recognise the inherited pain, behaviours, and beliefs, and then choose consciously what to carry forward: love, compassion, healthy patterns, truth, connection, hope. Awareness is the first step; change is a decision. Paths that help: counselling and therapy, writing and expression, breathing and meditation practice, support groups and community, self-care, and honest conversation inside the family. Some negative cycles can end with you.

बुझ्नु भनेको दोष दिनु होइन। उद्देश्य अघिल्लो पुस्तालाई आरोप लगाउनु कहिल्यै होइन; हामीमा सरेको पीडा, व्यवहार र विश्वास चिन्नु हो, अनि के अगाडि लैजाने भन्ने सचेत निर्णय गर्नु हो: प्रेम, करुणा, स्वस्थ बानी, सत्य, सम्बन्ध, आशा। जागरूकता पहिलो कदम हो; परिवर्तन निर्णय हो। सघाउने बाटाहरू: परामर्श र थेरापी, लेखन र अभिव्यक्ति, श्वास र ध्यान अभ्यास, समर्थन समूह र समुदाय, स्व-हेरचाह, र परिवारभित्रको इमानदार संवाद। केही नकारात्मक चक्र तपाईंबाटै अन्त्य हुन सक्छन्।

Nepalनेपाल

Three Nepali examples of trauma that travels through families: the 1996 to 2006 conflict, whose survivors' children grew up with unspoken disappearances and fear; caste-based humiliation carried across generations as shame and guardedness; and long labour-migration separations, where attachment gaps repeat when the children themselves become parents. Family silence ("what is past is past") is common and culturally understandable; the counselor's craft is opening space for the story without forcing it.

परिवार हुँदै यात्रा गर्ने आघातका तीन नेपाली उदाहरण: २०५२ देखि २०६३ सालको द्वन्द्व, जसका पीडितका छोराछोरी नबोलिएका बेपत्ता र डरका बीच हुर्किए; पुस्तौंसम्म लाज र सतर्कता बनेर बग्ने जातीय अपमान; र वैदेशिक रोजगारीका लामा विछोड, जहाँ आसक्तिको खाडल ती बालबालिका आफैं अभिभावक बन्दा दोहोरिन्छ। पारिवारिक मौनता («बितेको कुरा बित्यो») सामान्य र सांस्कृतिक रूपमा बुझ्न सकिने कुरा हो; परामर्शकर्ताको सीप भनेको कर नगरी कथाका लागि ठाउँ खोलिदिनु हो।

A skill to try · two minutesअभ्यास गर्ने सीप · दुई मिनेट

5-4-3-2-1 grounding. Feet flat on the floor. Name 5 things you can see, 4 you can touch, 3 you can hear, 2 you can smell, 1 you can taste. This walks the mind back from then to now, back inside the window of tolerance above. Cold water on the face works the same way.

५-४-३-२-१ ग्राउन्डिङ। खुट्टा भुइँमा टेकाउनुहोस्। देखिने ५ चिज, छुन सकिने ४, सुनिने ३, गन्ध आउने २, स्वाद आउने १ नाम भन्नुहोस्। यसले मनलाई त्यो बेलाबाट अहिलेमा, माथिको सहनशीलताको झ्यालभित्र फर्काउँछ। अनुहारमा चिसो पानीले पनि यही काम गर्छ।

A coping skill, not a treatment: it supports care, it does not replace it.यो सामना गर्ने सीप हो, उपचार होइन: यसले हेरचाहलाई सघाउँछ, प्रतिस्थापन गर्दैन।

Key pointsमुख्य बुँदा
  1. PTSD needs an actual traumatic event and four symptom groups (re-experiencing, avoidance, negative mood, arousal) for more than a month.
  2. Most people recover on their own with safety, support and time; only some develop PTSD.
  3. Trauma can travel through families; understanding it is not blaming, and the cycle can end with one person.
  1. पीटीएसडीका लागि वास्तविक आघातक घटना र एक महिनाभन्दा बढी चार लक्षण-समूह (पुनरनुभव, पन्छाइ, नकारात्मक मन, उत्तेजना) चाहिन्छ।
  2. अधिकांश मानिस सुरक्षा, सहयोग र समयले आफैं निको हुन्छन्; केहीलाई मात्र पीटीएसडी हुन्छ।
  3. आघात परिवारभित्र सर्न सक्छ; बुझ्नु दोष लगाउनु होइन, र चक्र एक जनाबाटै टुङ्गिन सक्छ।
Quick checkछिटो जाँच

Three friendly questions to settle what you just read. This is reassurance, not a test: a wrong tap is part of learning, and you can try again.भर्खर पढेको कुरा सम्झन सघाउने तीन सहज प्रश्न। यो परीक्षा होइन, ढुक्क भएर सिक्ने अभ्यास हो: गलत छनोट पनि सिकाइकै अंश हो, फेरि प्रयास गर्न पाइन्छ।

PTSD symptoms must last longer than:पीटीएसडीका लक्षण कतिभन्दा लामो हुनुपर्छ?

After trauma, most people:आघातपछि अधिकांश मानिस:

Generational trauma travels through:पुस्तान्तरणीय आघात केबाट सर्छ?

Learn moreथप सिक्नुहोस्

Pick one, not all: these are chosen to be light, not exhaustive.सबै होइन, एउटा रोज्नुहोस्, यी हल्का, सजिला स्रोत हुन्।

Video · 5 minThe psychology of PTSD (TED-Ed): The four symptom clusters, animated.चार लक्षण-समूह एनिमेसनमा।
Book chapterThe Body Keeps the Score (van der Kolk): ch. 1: How trauma lives in the body; read slowly, it is heavy.आघात शरीरमा कसरी बस्छ; बिस्तारै पढ्नुहोस्।
ArticleNepali concepts of psychological trauma (Kohrt & Hruschka): THE paper on saato, man, dimaag and trauma in Nepal.नेपालमा सातो-मन-दिमाग र आघातबारेको मुख्य लेख।

Learning about the mind can stir the mind. If something here sat heavily, saying it aloud to someone you trust helps.मनका कुरा पढ्दा मन नै हल्लिन सक्छ। कुनै कुरा गह्रौं लाग्यो भने भरपर्दो मान्छेलाई भन्दा हलुका हुन्छ।